De strijd om het juiste midden

Oresteia is een dichtwerk dat in 458 V.Chr. werd geschreven, bijna vierhonderd jaar na het magistrale dichtwerk de Odyssee van Homeros. Het theaterstuk Oresteia werd elk jaar opnieuw uitgevoerd. De drie delen Agamemnon, Offerplengsters en Eumeniden werden dan na elkaar gespeeld. Een voorstelling die wel vierentwintig uur kon duren. Gebruikelijk was het om na het theaterstuk het theater te verlaten en achter de acteurs aan door de straten van Athene te lopen. In welke stemming verkeerden deze burgers dan?

In de tragedie Oresteia zijn er twee met elkaar twistende godengroepen; de goden op de Olympus en de wraakgodinnen de furies.

De goden op de Olympus vormen een eenheid. Zij pleiten voor universele redelijkheid, wetten die voor iedereen en overal gelden. Hierbinnen maken zij geen onderscheid in de toepassing voor specifieke mensen, steden of landen. Wet is wet.

Never for man, woman, nor city … have I spoken a word, except that which Zeus, father of the Olympians, might command. This is the justice’

Afbeelding1

Aan de andere kant staan de furies, de godinnen van de wraak. Zij verdedigen de familiaire belangen en bloedrelaties. Wordt er een familielid onrecht aangedaan dan zetten de furies de familieleden aan tot wraak. Het is de familie die voor alles komt.

‘We drive from home those who shed the blood of kin’

bh

Elk van deze twee groepen goden meent de waarheid in pacht te hebben. Het is de clash tussen deze twee godengroepen die in de tragedie Oresteia verbeeld wordt, een clash die de binnenkant van de Atheense cultuur zichtbaar maakt.

De eerste clash is in de eerste tragedie met de titel Agamemnon. Het is vernoemd naar de generaal die de veldtocht tegen Troje leidde voor zijn broer Menelaus. Hij wordt door de Goden voor de onmogelijke keus gesteld om te kiezen tussen zijn dochter Iphigenia offeren of terugkeren en de strijd om Troje verliezen.

Wat moet hij doen?

Kiest hij voor zijn dochter dan faalt hij in zijn plicht als legeraanvoerder en dus aan de universele wet van de Goden op de Olympus die zijn leiderschap boven zijn familiebanden verkiezen. Doodt hij zijn dochter Iphigenia dan stoot hij de furies tegen de borst, het doorbreken van familiebanden is uit den boze.

gfh

‘My fate is angry if I disobey these,
but angry if I slaughter
this child, the beauty of my house,
with maiden bloodshed staining
these father’s hands besides the altar.
What of these things goes now without disaster’

Dit conflict zou nooit bij Homeros in de Odyssee, vierhonderd jaar voor de Oresteia, opkomen. Hierin wordt nooit een conflict opgevoerd waar de ene levenshouding boven de andere wordt verkozen. Odysseus is afwisselend vader, koning en avonturier. Dit Homerische polytheïsme laat verschillende rollen naast elkaar bestaan zonder dat er conflict uit voortkomt. Hierentegen toont de Oresteia dat in de Atheense cultuur een monotheïstische tendens aanwezig is, een zoektocht naar eenheid. Dit door het conflict tussen de verschillende rollen te benadrukken in de tragedie, zoals bij Agamemnon het conflict tussen vaderschap en koningschap. De zoektocht in de tragedie is een eenduidige oplossing in de cultuur te vinden. Een groot contrast met de polytheïstische wereld van Homeros.

Uiteindelijk kiest Agamemnon voor het offer van zijn dochter Iphigenia.

gfcgfcfg

Wanneer Agamemnon thuiskomt, van de gewonnen strijdt in Troje, haat zijn vrouw Clytemnestra hem. Dit niet alleen vanwege zijn keuze om hun dochter te doden, maar ook vanwege Cassandra, een Trojaanse slavin die Agamemnon heeft meegenomen. Deze tweede rede is redelijk hypocriet want Clytemnestra is zelf een affaire begonnen met Aegisthus, de neef van Agnamemnon. Toch besluit Clytemnestra Agnamemnon en Cassandra te doden.

hgf

Ze ontdekt achteraf dat de Atheense burgers haar keuze niet accepteren. Ze dood naast haar man, die haar dochter offerde, ook de koning. Hiermee gaat ze tegen de universele wet in waar de nieuwe goden op de Olympos voor staan..

Het koor, dat voor de common sense van de Atheense bevolking staat, drukt de twijfel uit.

‘Here is anger for anger. Between them
‘Who shall judge lightly?
The spoiler is robbed;
he killed, he has paid’

Dit is de verdediging van Clytemnestra die haar dochter heeft gewroken, in naam van de furies.

‘O king, my king
How shall I wheep for you?
What can I say out of my heart of pity?
Caught in this spider’s web you lie
Your life gasped out in indecent death,
Struck prone to this shameful bed
By your lady’s hand of treachery…

Dan keert de zoon van Agnamemnon Orestes terug naar huis, in het tweede deel van de tragedie. Orestes wil gerechtigheid voor de dood van zijn vader en die van de koning.

Maar ook hij komt in een conflict wanneer hij zijn moeder wil doden in de naam van de rechtvaardigheid…

Wat is zijn motief?

Is het woedende, emotionele wraak voor het verlies van zijn vader of een vergelding, koel en afstandelijk, voor de koningsmoord?

Weer weerspiegelt het koor de tweestrijd.  Ze wikken en wegen totdat ze tot een inzicht komen door op opeenvolging van gebeurtenissen terug te blikken. Wat blijkt: wraak heeft een eindeloze cyclus van geweld teweeg gebracht waarin al zovelen nu gestorven zijn binnen deze familie. Dit dreigt de Atheense cultuur te vernietigen.

‘The truth stands ever beside God’s throne
Eternal: he who has wrought shall pay; that is law.
Then who shall tear the curse from their blood?
The seed is stiffened to ruin.’

Orestes komt tot de zelfde conclusie als het koor en besluit zijn moeder Clytemnestra te doden in de naam van de nieuwe goden. Zijn motief is universele gerechtigheid. Alle koningsmoordenaars dienen te sterven.

hhh

Maar ondanks dat hij zijn moeder op een koele en emotieloze wijze doodt blijven de furies Orestes opjagen. Ze willen dat hij zijn motief verandert. Orestes leidt enorm onder hun druk.

l

Hoe  kan dit lijden van Orestes opgelost worden? Het blijkt dat Orestes zijn keuze voor de Goden op de Olympos niet genoeg is. Waarom dan? Nu de Atheense cultuur is nog steeds verscheurd, heeft niet als geheel een stelling ingenomen. Ondanks dat veel mensen, zoals het koor voorheen al aangaf, de zinloosheid van de bloedwraak en de voortdurende cyclus van geweld doorzien, blijft er een tweespalt.

Wil  Orestes rust vinden, dan zal de cultuur ook een keuze moeten maken. Een keuze tussen de twee polariteiten van universele rechtvaardigheid en de bloedwraak. Dit lijkt onmogelijk, de beide partijen geven niet bij. Een bloedige burgeroorlog dreigt dan ook.

Dit het moment waarop de godin Athena ingrijpt. Dit door in plaats van de furies te onderdrukken en als kwaad te bestempelen, ze te zien, te erkennen. Ze ontdekt dat in de wereld van de Homerische Grieken, waarin de stadstaat Athene tot stand kwam, de furies onderdrukt zijn. Homeros sprak zelfs zijn walging naar deze godinnen uit. Ze zijn weggedrukt, in de schaduw gesteld. Dit heeft ze alleen maar furieuzer gemaakt.

Ze moeten nu gezien worden vindt Athena en doet dit ook. Ze zoekt hen op en probeert, vanuit wie deze godinnen wezenlijk zijn, een plek in de cultuur te vinden van de stadstaat Athene, waarin ze passen en zich gehoord voelen.

Athena overtuigt de furies dat ze respect van de nieuwe goden kunnen krijgen wanneer ze de rol gaan innemen van de voornaamste en motiverende passies in de cultuur. Dankzij Athena haar erkenning van de furies wordt hun woede getransformeerd. Ze besluiten hun familiehaat op te geven.

jhjh

Hiermee veranderd ook hun naam van furies naar Eumeniden, wat weldoeners betekent. Als weldoeners stimuleren zij de Atheners door motiverende passies.

Maar niet alleen de furies veranderen op Athena’s aandringen, ook de goden op de Olympos. Hierbij worden de universele wetten, die in de rechtspraak persoonlijke gevoelens buitensloten, genuanceerd. Dit door lokale jury systemen in Athene meer open te stellen voor de lokale en persoonlijke context van de rechtssituatie. Zo krijgen de invloeden van de Eumeniden, de motiverende passies, in het rechtssysteem ook een plaats.

Athena vindt een midden tussen de twee extremen in de Atheense cultuur, een balans tussen de goden op de Olympos en de furiën. Dit zorgt voor een stabiele grond waarop de ideale stadstaat kan staan, een stad waarop de Atheners trots kunnen zijn.

Na deze hereniging op het podium in de tragedie lopen de Eumeniden en de goden op de Olympos gezamenlijk het theater uit, gevolgd door het voltallige publiek. Zo trekken ze in een grote stoet Athene door. Door dit ritueel ervaren de Atheense inwoners dat ze het Homerische polytheïstisme verlaten hebben, en hiervoor een nieuwe stemming in de plaats is gekomen. De nieuwe stemming is die van de liefde voor Athene.. De Atheners zijn zo trots op de verbinding die zij onderling voelen door de stemming die het toneelstuk heeft opgewekt. Het toont hen hoe ze, door open te staan voor deze nieuwe stemming van de liefde voor Athene,  de oude goden – woede, bloed en wraak – en de nieuwe goden – vervreemding en moreel fanatisme – gebalanceerd hebben.

bbhbh

Zodoende wordt de tragedie Oresteia een God. Weliswaar geen situatie- specifieke God van het soort uit de Odyssee die de Homerische Griek bewoog om in het hier en nu een betekenisvolle handeling te doen. Eerder is het een meer universele, monotheïstische God; een die de gehele Atheense cultuur toont waar het mee bezig is als volk. De stemming van trots en liefde voor de Atheense cultuur laat de burger ervaren wat betekenisvol is om te doen.